مسئولیتپذیری یعنی تعهد، نظم، پاسخگویی و وجدان کاری/ تمرینهای تقویت مسئولیتپذیری را بیاموزیم
ترویج ارزشهایی مانند درستکاری، پاسخگویی، احترام و تعهد جمعی در سطح فرهنگی - ارزشی از جمله راهکارهای تقویت و توسعه حس مسئولیتپذیری در افراد است.
به گزارش روابطعمومی ستاد امربهمعروف و نهیازمنکر خراسان رضوی؛ مسئولیتپذیری و مسئولیتگریزی در جامعهشناسی دو روی یک طیفاند که کیفیت کارکرد جامعه را تعیین میکنند. از یکسو، مسئولیتپذیری حاصل فرایند اجتماعی شدن و درونیسازی هنجارهایی است که از طریق نهادهایی چون خانواده، مدرسه و رسانه منتقل میشوند. وقتی افراد نقشهای اجتماعی خود را میپذیرند و در برابر پیامدهای رفتارشان پاسخگو هستند، اعتماد و انسجام اجتماعی افزایشیافته و نظم جمعی تقویت میشود. در مقابل، مسئولیتگریزی زمانی شکل میگیرد که فرد یا گروه به دلایل مختلف از ضعف اجتماعی شدن و نابرابریهای ساختاری تا بیاعتمادی و احساس نادیدهگرفتهشدن، از انجام وظایف نقش خود شانه خالی کند. این کنش نهتنها بهرهوری و کارکرد نهادها را تضعیف میکند، بلکه سرمایه اجتماعی را فرسوده و روابط اجتماعی را شکننده میسازد. در نتیجه، جامعه با کاهش مشارکت، افزایش بیاعتمادی و اختلال در نظم جمعی مواجه میشود.
در همین راستا حسین بهروان، جامعهشناس و عضو اسبق هیئتعلمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد در گفتوگو با روابطعمومی این ستاد در خصوص شکلگیری مسئولیتپذیری طبق نظریههای جامعهشناختی اظهار کرد: از دیدگاه جامعهشناختی مسئولیتپذیری یک هنجار اجتماعی درونیشده است که فرد ملزم میشود پیامدهای رفتار خودش را بپذیرد، وظایفی که جامعه به او محول کرده را بهدرستی انجام دهد و پاسخگو باشد. مسئولیتپذیری یک ویژگی فردی صرف نیست، بلکه در فرایند اجتماعی شکل میگیرد.
وی افزود: از طریق فرایند جامعهپذیری در خانواده، مدرسه، رسانه و جامعه ارزشهایی همچون تعهد، نظم، پاسخگویی و وجدان کاری به فرد منتقل میشود. طبق نظریه یادگیری اجتماعی (باندورا)، افراد با مشاهده، تقلید و تقویت از رفتارهای دیگران یاد میگیرند مسئول باشند.
بهروان تصریح کرد: طبق نظریه کنترل اجتماعی (هیرشی) نیز، هرچه پیوند فرد با جامعه (تعهد، دلبستگی، مشارکت) بیشتر باشد، مسئولیتپذیری او نیز بیشتر است و طبق نظریه انتظارات نقش، هر نقش اجتماعی (دانشآموز، والد، کارمند، شهروند) انتظارات خاصی دارد و فرد با یادگیری نقشها، مسئولیت میپذیرد.
والدین مسئولیتپذیر این ویژگی را به فرزندان منتقل میکنند
وی در خصوص نقش الگوهای رفتاری در نهادینهسازی مسئولیتپذیری توضیح داد: طبق این نظریه، الگوهای رفتاری والدین، همسالان، معلمان و مدرسه، رسانهها و شبکههای اجتماعی، نهادهای اجتماعی (دین، سازمانها و قانون) در نهادینهسازی مسئولیتپذیری نقش دارند. والدین مهمترین الگوهای اولیه از طریق الگوسازی، قوانین خانوادگی، تشویق و پاداش هستند. والدینی که خود مسئولیتپذیر هستند و پیامد رفتار را میپذیرند، این ویژگی را به فرزندان منتقل میکنند. سبک فرزندپروری مقتدرانه نیز بیشترین اثر را دارد.
این جامعهشناس در ادامه بیان کرد: همسالان بهویژه در نوجوانی، الگوهای رفتاری قدرتمندی هستند. گروههای همسال با هنجارهای مثبت، حس مسئولیت و تعهد را تقویت میکنند اما گروههای ناسازگار، آن را کاهش میدهند. نظام آموزشی مبتنی بر مشارکت، پروژههای گروهی و مسئولیتهای کلاسی نیز مسئولیتپذیری را تمرین پذیر میکند.
تأثیر رسانهها در مسئولیتپذیری یا مسئولیتگریزی افراد
وی اذعان کرد: رسانههای مبتنی بر فرهنگ تلاش، کارگروهی و تعهد، ارزشهای مسئولیتپذیرانه را تقویت میکنند اما رسانههای مبتنی بر مصرفگرایی و لذتطلبی آن را تضعیف میکنند. نهادهای اجتماعی، قوانین، ساختارها و هنجارهای دینی - اخلاقی مردم را به پاسخگویی و مسئولیت وامیدارند.
شباهتهای مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی
بهروان با تشریح شباهتهای مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی گفت: تأکید بر پاسخگویی و پذیرش پیامدهای رفتار، شکلگیری در فرایند جامعهپذیری و فرهنگ جامعه، ضروری بودن برای انسجام اجتماعی و سلامت فردی از جمله شباهتهای مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی است.
خویشتنداری و تعهدات جمعی؛ تفاوت مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی
وی در ادامه در خصوص تفاوتهای مسئولیتپذیری فردی و اجتماعی خاطرنشان کرد: در مسئولیتپذیری فردی، پذیرش وظایف و پیامدهای زندگی شخصی مانند شغل، تحصیل و خانواده، خود فرد و رفتارهای شخصی است؛ ولی در مسئولیتپذیری اجتماعی مانند تعهد به جامعه، رعایت قوانین، مشارکت مدنی و حفظ حقوق دیگران، جامعه و دیگران را مدنظر قرار میدهد. مسئولیتپذیری فردی بیشتر به خویشتنداری و وجدان فردی مربوط است؛ اما مسئولیتپذیری اجتماعی به تعهدات جمعی، شهروندی و اخلاق اجتماعی مرتبط است. در نهایت هر دو به یکدیگر تبدیل میشوند؛ یعنی مسئولیتپذیری فردی به مسئولیتپذیری اجتماعی تبدیل میشود و بالعکس.
عضو اسبق هیئتعلمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به چالشهایی که منجر به کاهش حس مسئولیتپذیری در میان افراد میشود، توضیح داد: مهمترین این چالشها به رواج فردگرایی افراطی بازمیگردد؛ جایی که افراد بهجای توجه به منافع جمعی، صرفاً بر منافع شخصی خود تمرکز میکنند. همچنین ناتوانی در مدیریت بحرانها و کاهش اعتماد اجتماعی نیز زمانی رخ میدهد که اعتماد مردم به نهادها کاهش یابد و در نتیجه مشارکت و مسئولیت اجتماعی در جامعه تضعیف شود.
وی در ادامه رواج فرهنگ مصرفی و لذتطلبی را از دیگر عوامل کاهش حس مسئولیتپذیری دانست و اظهار کرد: چنین فرهنگی ارزشهایی نظیر فوریخواهی، راحتطلبی و بیتعهدی را تقویت میکند و موجب دوری جامعه از دغدغههای جمعی میشود. ضعف نهادهای جامعهپذیری مانند خانوادههای مشغول، مدارس حافظه محور و رسانههای سرگرم محور نیز از چالشهای دیگر بوده که سبب کاهش هویت مسئولیتمحور میشود. در کنار این عوامل، ناشناس بودن در فضای مجازی و نبود پیامدهای رفتاری برای بیاحترامی و شایعهپراکنی، مسئولیتگریزی را افزایش داده است. همچنین مشکلات اقتصادی و فشارهای معیشتی افراد را از تعهدات اجتماعی دور میکند و تمرکز آنها را بر تأمین نیازهای اولیه و بقا معطوف میسازد.
راهکارهای تقویت و توسعه حس مسئولیتپذیری در سطوح مختلف
بهروان در خصوص راهکارهای تقویت و توسعه حس مسئولیتپذیری مطرح کرد: تشویق به برنامهریزی و نظم شخصی، آموختن مهارت تصمیمگیری و حل مسئله، تقویت وجدان و خود نظارتی در سطح فردی؛ واگذاری مسئولیتهای متناسب با سن کودک، الگوسازی عملی والدین، پیامد دهی منطقی به رفتارها در سطح خانواده؛ ایجاد نظام تکلیفمحور و مشارکتی (مسئولیت گروهی)، انجام پروژههای مدرسهمحور (نظافت محیط، فعالیت داوطلبانه) در سطح مدرسه؛ تقویت سازمانهای مردمنهاد و مشارکت مدنی، رسانههای تربیتی و ترویج فرهنگ مسئولیتپذیری، قوانین شفاف و پیامدهای واقعی برای بیمسئولیتی در سطح جامعه؛ ترویج ارزشهایی مانند درستکاری، پاسخگویی، احترام و تعهد جمعی در سطح فرهنگی - ارزشی از جمله راهکارهای تقویت و توسعه حس مسئولیتپذیری در افراد است.
وی در خصوص ارتباط مفهومی امربهمعروف و نهیازمنکر با مسئولیتپذیری ذکر کرد: نکته نهفته در امربهمعروف و نهیازمنکر، تزکیه درونی است؛ به این معنی که فرد از درون احساس مسئولیت کند و بازدارندگی نیز از درون فرد اگر باشد پایدار میماند، وگرنه تظاهر و ریا خواهد بود.
انتهای پیام /